نوشته‌ها

هنرصحافی؛ نهایت نوآوری و خلاقیت هنرمندان دوره صفویه

هنرصحافی؛ نهایت نوآوری و خلاقیت هنرمندان دوره صفویه

با انتقال پایتخت از اصفهان و جنگ های متعددی که در این شهر میان خاندان های مختلف به وقوع پیوست هنر صحافی نیز مانند دیگر هنرها در بوته‌ی فراموشی و محاق بی مهری گرفتار شد.
فن تنظیم و به هم پیوستن صفحات کتاب و قراردادن آن ها بین دو جلد به منظور یکجا نگهداشتن صفحات و جلوگیری از فرسوده شدن یا پاره شدن آن ها و تسهیل استفاده، صحافی نامیده می شود.
صحافی و جلدسازی در عصر صفویه به اوج رسید و هنرمندان اصفهانی در تکامل آن ابتکار و خلاقیت بی مانندی از خود نشان دادند. در دوره‌ی صفویه در سمرقند، بخارا، مشهد و اصفهان کاغذسازی رواج داشت و تا زمان قاجار نیز ادامه پیدا کرد ولی بعد از آن کاغذسازی دستی تنزل و کاغذسازی به شکل دیگری رونق یافت. این هنر در دوره‌ی تیموریان و به خصوص در مکتب هرات پایه گذاری شده بود. انتخاب اصفهان به پایتختی و حمایت همه جانبه‌ای که از هنرمندان به عمل آمد باعث شد قرآن های دست نوشته‌ی مجلل و فاخر به بهترین وضع و شیوه صحافی شده و علاوه بر کتاب آسمانی نسخه های بی شماری از شاهنامه، اشعار نظامی، جامی و آثار سایر سرایندگان نامدار و مشهور به دست جلدسازان و صحافان به شاهکارهائی از هنر تبدیل شوند. در این زمان بود که آثار خطاطان بزرگ نستعلیق مانند سلطان علی مشهدی، میرعلی کاتب و دیگران جمع آوری شد و جلدسازان با استفاده از روش های ابداعی خویش آثاری به وجود آوردند که بسیاری از آن ها امروز زینت بخش موزه های بزرگ جهان است. هنرمندان بزرگ این فن در فنون صحافی و اقسام جلدسازی سوخت و روغنی و حاشیه سازی کتب این هنر را به جائی رساندند که بسیاری از آثار این دوران بر مکتب هرات برتری یافتند.
در مورد صنعت صحافی توضیح این نکته ضرورت دارد که در دوره‌ی صفویان هنرمندان این رشته از صنعت دستی در بیشتر صنایع ظریفه‌ی آن روزگار مهارت داشتند به طوری که در شرح حال اکثر قریب به اتفاق این هنرمندان می بینیم در خطاطی و نقاشی و تذهیب و مرکب سازی و میناکاری و کاغذسازی نیز سرآمد بودند. با انتقال پایتخت از اصفهان و جنگ های متعددی که در این شهر میان خاندان های مختلف به وقوع پیوست هنر صحافی نیز مانند دیگر هنرها در بوته‌ی فراموشی و محاق بی مهری گرفتار شد. اما در دوران قاجار بار دیگر صحافان و جلدسازان به احیاء این هنر پرداختند. از بزرگان این هنر در دوران قاجاریه آقا محمدتقی صحاف اصفهانی است که علاوه بر صحافی و جلدسازی در طراحی و رسامی و طرح نقشه های قالی و کاشی کاری و معرق سازی با پوست و بسیاری از فنون دیگر در زمان خود بی نظیر بود.
در صحافی مراحلی که باید فرا گرفت عبارتند از: – شناخت مواد مورد نیاز و به کار گیری صحیح آن ها؛ – شکافتن، مرمت و جزوه بندی کتاب؛ – مراحل ته دوزی و ته بندی کتاب (کتاب سازی)؛ – آشنایی با ابزارآلات کتاب سازی.
جلدسازی، مرمت و… از جمله فعالیت ‌هایی است که در صحافی سنتی انجام می ‌شود و یک مرمت‌ گر حرفه‌ای باید با تک‌جلدسازی، تذهیب و جدول ‌کشی نیز آشنا و در این زمینه‌ ها مهارت کافی داشته باشد.
سریش (چسب مصنوعی) یکی از ابزارهای کار در صحافی و مرمت است که از ۱۰۰۰ سال پیش به‌ کار گرفته می‌ شد و تا امروز نیز از این شیوه به شکل سنتی استفاده می‌ شود زیرا این چسب سنتی است و به کتاب آسیب نمی‌ رساند.
یک صحاف باتجربه می ‌تواند نوع کاغذ را تشخیص دهد و باید با استفاده از شیوه‌ی کار در صحافی و مرمت بداند که با کاغذ کهن چگونه رفتار و آن را به شیوه‌ی سنتی، مرمت و بازسازی کند. نسخه‌های خطی آسیب‌دیده را باید با جلد تازه -که از چرم مرغوب و مقوای خوب است- به شکل سنتی ترمیم کرد.